familylife.gr
Το προφίλ του ντροπαλού παιδιού

ntropalo_paidiΣτέκεται σε απόσταση από τα άλλα παιδιά που παίζουν στο κέντρο του δωματίου. Δείχνει ανήσυχο, τα μάτια του κοιτάζουν διερευνητικά, η στάση του σώματος του φανερώνει δισταγμό

σαν κάτι να το εμποδίζει να προχωρήσει, να πλησιάσει τα άλλα παιδιά και να ακολουθήσει το παιχνίδι τους.

Του Βασίλη Σπυριδωνίδη, ψυχολόγου, MSc, MA

Με τα μάτια του αναζητεί την μητέρα του ανάμεσα στους μεγάλους που στέκονται στην άκρη του δωματίου. Όταν την βρίσκει ανοιγοκλείνει το στόμα του και της ζητάει να πάει κοντά του δείχνοντας φοβισμένο. Όταν εκείνη αρνείται δείχνοντας ταυτόχρονα την ενόχληση της για την δυσκολία του παιδιού να ενωθεί με την ομάδα, το παιδί κατεβάζει το κεφάλι του και δείχνει λυπημένο και στεναχωρημένο. Σαν να βρίσκεται παγιδευμένο ανάμεσα στην ομάδα και τον εαυτό του και να προσπαθεί να ισορροπήσει, σε έναν χώρο ουδέτερο αλλά έρημο, έναν χώρο «no man's land».

Ντροπαλό ή κλειστό παιδί;

Η περιγραφή θα μπορούσε, με αρκετές παραλλαγές, να ταιριάζει σε παιδιά που τα χαρακτηρίζουμε ως «ντροπαλά» ή «κλειστά». Οι δύο έννοιες δεν είναι ταυτόσημες αποδίδουν όμως με ακρίβεια την συναισθηματική κατάσταση η πρώτη και το συμπεριφορικό αποτέλεσμα η δεύτερη. Από την άλλη δεν λένε και όλη την αλήθεια: το συναίσθημα της ντροπής δεν σχετίζεται αποκλειστικά με την «κλειστότητα» καθώς σε αρκετές περιπτώσεις ένας τρόπος για να αντιμετωπίσει κανείς συναισθήματα ντροπής είναι να αντιδράει με το αντίθετο όπως λόγου χάρη να μην φανερώνει εσωτερικούς ενδοιασμούς. Το φαινόμενο για παράδειγμα του σχολικού εκφοβισμού συνδέεται συχνά, από την πλευρά των θυτών, με βαθειά αισθήματα ντροπής και ταπείνωσης.

Διαφορά ντροπής και ενοχής

Η ντροπή (shame) και η ενοχή (guilt) συνδέονται με τον έλεγχο των ενορμήσεων. Αποτελούν κατ' ουσία τους συναισθηματικούς μοχλούς ελέγχου των επιθυμιών, το ψυχικό μας «φρένο». Η ενοχή ή η ντροπή για παράδειγμα που νοιώθει κανείς απέναντι στην σκέψη της πρόκλησης βλάβης στους άλλους (ψυχολογική ή σωματική) είναι που, σε μεγάλο βαθμό και στους περισσότερους ανθρώπους, τους αναστέλλει από την πραγματοποίηση της. Η ενοχή όμως διαφέρει από την ντροπή στο εξής: η πρώτη αφορά στο ηθικό υπόβαθρο της πράξης, ενώ η δεύτερη μας στιγματίζει προσωπικά. Ενώ για παράδειγμα ένα εξάχρονο παιδί μπορεί να νιώθει ενοχή για την ζήλεια που αισθάνεται απέναντι στην νεογέννητη αδερφή του, νιώθει ντροπή γι' αυτό που είναι (όχι απλώς για την πράξη αλλά συνολικά για τον εαυτό του) αν για παράδειγμα νιώθει ότι δεν μπορεί να ακολουθήσει, τα άλλα παιδιά στην μαθησιακή διαδικασία της τάξης. Η ενοχή κάνει τον εαυτό μας κακό μπροστά σε μια ηθική εντολή η οποία έχει εσωτερικευτεί (ακούμε δηλαδή την φωνή της απαγόρευσης μέσα μας). Η ντροπή κάνει τον εαυτό μας μικρό και ανάξιο μπροστά στην ομάδα ή την κοινότητα της οποίας είμαστε μέλος και μας στιγματίζει συνολικότερα.

Ενώ οι ηθικοί κανόνες είναι σε μεγάλο βαθμό παγκόσμιοι και έχουν ως βάση τους τον σεβασμό της υπόστασης του άλλου (για παράδειγμα καταδικάζονται όλες οι μορφές βίας απέναντι στον άλλο) οι κανόνες της ντροπής είναι σε μεγάλο βαθμό άγραφοι και έχουν τοπική ισχύ και υπόσταση. Η ντροπή αποτελεί θα λέγαμε τον συνδετικό κρίκο που μας διατηρεί σε μια ένωση με τους άλλους στην κοινότητα: αν παραβούμε αυτούς τους άγραφους αλλά πολύ σημαντικούς κανόνες ο δεσμός μας με την κοινότητα θα διασαλευθεί και θα νιώθουμε το πιάσιμο στην καρδιά που φέρνει το αίσθημα της απειλής απόρριψης από την ομάδα. Αποτελεί έτσι το κατεξοχήν κοινωνικό συναίσθημα και προϋποθέτει την αντίληψη, από το παιδί, της εικόνας του εαυτού ως ξεχωριστού από τον «άλλο». Η διαφοροποίηση του «εαυτού» (self) από τον «άλλο» πραγματοποιείται σταδιακά. αλλά τα πρώτα δείγματα μιας σαφούς διαφοροποίησης αναγνωρίζονται στην ηλικία περίπου των δύο ετών.

Από τα παραπάνω γίνεται κατανοητό ότι αυτά που αναγνωρίζουμε ως «ντροπαλά» είναι παιδιά τα οποία βρίσκονται συνεχώς αντιμέτωπα με μια εσωτερική κατάσταση άγχους για το πόσο αξίζουν και φόβου για το αν θα γίνουν αποδεκτά ή αντίθετα θα απορριφθούν και θα εκδιωχθούν από την ομάδα. Όσο εντονότερα βιώνει ένα παιδί αυτό το ναρκισσιστικό άγχος (ναρκισσιστικό γιατί αφορά στην εικόνα του εαυτού, αυτό που αποκαλούμε αυτο-εκτίμηση) και όσο μεγαλύτερος είναι από την άλλη ο φόβος της απόρριψης τόσο περισσότερο δημιουργεί την συμπεριφορική εικόνα του διστακτικού, φοβισμένου στις συναναστροφές παιδιού που περιγράψαμε στην αρχή.

Γιατί ένα παιδί είναι ντροπαλό;

Τι είναι όμως αυτό που δημιουργεί σε ορισμένα παιδιά αυτό το έντονο εσωτερικό βίωμα του άγχους εξαιτίας του συναισθήματος της ντροπής; Όπως συμβαίνει με όλα τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας έτσι και σε ότι αφορά την (παθολογική) ντροπή οι παράγοντες εμφάνισης της είναι ποικίλοι και σχετίζονται τόσο με την ιδιοσυγκρασία (τα εγγενή θα λέγαμε χαρακτηριστικά του παιδιού) όσο και με το περιβάλλον (κυρίως το οικογενειακό). Έτσι το αποτέλεσμα μπορεί να είναι το ίδιο όταν στην μια περίπτωση ένα ιδιοσυγκρασιακά «δύσκολο» παιδί συναντήσει ένα ιδιαίτερα επιβαρυμένο από το στρες περιβάλλον (λόγω απώλειας, έλλειψης υποστήριξης κ.ο.κ.) και στην άλλη ένα «εύκολο» παιδί συναντήσει ένα ναρκισσιστικό οικογενειακό περιβάλλον στο οποίο η απαίτηση να ικανοποιήσει το παιδί τα όνειρα των γονέων είναι έντονη. Και στις δύο περιπτώσεις το αποτέλεσμα μπορεί να είναι το εσωτερικό βίωμα του άγχους κυρίως σε ότι αφορά τις εξωτερικές απαιτήσεις απέναντι στις οποίες το παιδί καλείται να συμμορφωθεί ειδάλλως (αυτό είναι το τίμημα της αποτυχίας) θα οδηγηθεί στην συναισθηματική απομόνωση βιώνοντας την απώλεια της γονικής αγάπης και στοργής.

Πότε χρειάζεται ένας ειδικός

Στις περισσότερες περιπτώσεις όπου επικρατεί το βίωμα της ντροπής στις κοινωνικές συναναστροφές και το παιδί παρουσιάζει έντονες αναστολές δηλαδή την εικόνα ενός κλειστού και φοβισμένου παιδιού η συνδρομή ενός ειδικού θεραπευτή είναι αναγκαία για τον λόγο ότι η δυσκολία του παιδιού να συνδεθεί με την ομάδα των συνομηλίκων αποτελεσματικά αποτελεί παράγοντα ανάπτυξης ψυχοπαθολογίας τόσο στο φάσμα της εξωστρέφειας (όπως η ανάπτυξη παραβατικής συμπεριφοράς), όσο και της εσωστρέφειας (όπως για παράδειγμα η κατάθλιψη ή το χρόνιο άγχος). Σε αρκετές δε περιπτώσεις η αδυναμία σύνδεσης του παιδιού με το περιβάλλον μπορεί να οδηγήσει σε συναισθήματα απόγνωσης και απελπισίας με τραγικά αποτελέσματα που εμφανίζονται στην εφηβεία κυρίως με την μορφή αυτοκτονιών ή χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών.

 

Διαβάστε επίσης...


Διαφήμιση






Διαφήμιση