Η οικογένεια σήμερα αλλάζει, και μαζί της και οι μπαμπάδες. Ποιος είναι ο νέος τους ρόλος; Ποια η θέση τους στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών; Και, τελικά, υπάρχουν καμπανάκια πατρότητας, όπως γίνεται με τις γυναίκες; Εάν είστε μπαμπάς ή σκέφτεστε να γίνετε, διαβάστε το άρθρο που ακολουθεί, για να λυθούν οι απορίες σας.

Του Ευάγγελου Καναβιτσά, ψυχολόγου, Μ. Sc.

Η μορφή της οικογένειας, και μαζί η ευθύνη για τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών, αλλάζει σύμφωνα με τις εξελίξεις που πραγματοποιούνται στη βιομηχανία και, κατά συνέπεια, στην οικονομία και στον πολιτισμό κάθε κοινωνίας. Έτσι, ενώ ένας εκτεταμένος τύπος οικογένειας, που περιλάμβανε παππούδες και γιαγιάδες, κυριαρχούσε στις τροφοσυλλεκτικές και αγροτικές οικονομίες, με την έλευση της Bιομηχανικής Eπανάστασης, η οικογένεια που επικράτησε ήταν η πυρηνική: αυτή, δηλαδή, που περιλαμβάνει τους δύο γονείς και τα παιδιά τους, συνήθως ένα ή δύο.

Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, λόγω της μεγαλύτερης αφοσίωσης και των δύο συζύγων στην καριέρα τους, της συχνής αλλαγής εργοδοτών, των εκτεταμένων ωραρίων εργασίας και των συχνών μετακινήσεων για λόγους δουλειάς, η πυρηνική οικογένεια μετασχηματίζεται στη λεγόμενη «οικογένεια διπλής καριέρας». Στο πλαίσιο αυτής της οικογένειας, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε στην πυρηνική, μεγάλο μέρος της διαπαιδαγώγησης των παιδιών «φεύγει» από τους γονείς και από τους παραδοσιακούς φορείς της κοινωνίας  (π.χ., το δημόσιο σχολείο, το κατηχητικό) και παρέχεται, με τη μορφή αμειβόμενης υπηρεσίας, από baby sitters, παιδικούς σταθμούς, διάφορους «ειδικούς», γυμναστήρια, φροντιστήρια, την τηλεόραση, το διαδίκτυο και, ειδικά στη χώρα μας, από παππούδες και γιαγιάδες, ως λύση ανάγκης.

Με όρους οικονομίας, η πυρηνική οικογένεια με τους δύο γονείς παρόντες δεν είναι πια αρκετά ευέλικτη. Άλλωστε, οι μονογονεϊκές οικογένειες και οι εργένηδες καταναλώνουν αναλογικά περισσότερα.

Ο ρόλος των μπαμπάδων

Σε αυτό το πλαίσιο, και με την ανάμνηση των, ούτως ή άλλως, ανεπίκαιρων πατριαρχικών απόψεων, με τις οποίες μεγάλωσαν πολλοί από τους σύγχρονους γονείς, οι μπαμπάδες καλούνται να εμπλακούν στη διαπαιδαγώγηση του παιδιού. Ωστόσο, αν και θα περίμενε κανείς ότι με τις αυξημένες υποχρεώσεις των μπαμπάδων στις δουλειές τους θα μειωνόταν ακόμα περισσότερο η εμπλοκή τους στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών, το αντίθετο φαίνεται να συμβαίνει. Έχουν απεμπολήσει τον παραδοσιακό ρόλο του άντρα κουβαλητή, ο οποίος παραχωρεί τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών του στη σύζυγό του. Συμμετέχουν ενεργά, κι αυτό συνεπάγεται περισσότερες ευθύνες, αλλά και μεγαλύτερη, πιο άμεση ικανοποίηση.

Κάθε οικογένεια πορεύεται κάτω από τις δικές της, ιδιαίτερες συνθήκες, και κάθε γονιός έχει τη δική του ιστορία και προσωπικότητα, γι’ αυτό και δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν κανόνες που να ισχύουν για όλους. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, αξιοποιώντας τα ερευνητικά δεδομένα, μπορούμε να επισημάνουμε τα παρακάτω:

• · Η εμπλοκή του πατέρα αρχίζει από την περίοδο της εγκυμοσύνης. Τότε είναι που με τη στάση του και τον βαθμό αφοσίωσής του δημιουργεί ένα λιγότερο ή περισσότερο ασφαλές περιβάλλον για τη μέλλουσα μητέρα. Μια στάση που δείχνει στη μητέρα πως είναι και θα είναι πρακτικά και συναισθηματικά «παρών», πως είναι έτοιμος να μοιραστεί τις ανησυχίες της και να συνδράμει στις ανάγκες της, πως αυτή παραμένει σεξουαλικά επιθυμητή και πως αντέχει τα συναισθηματικά της σκαμπανεβάσματα. Την κάνει να νιώθει πιο σίγουρη για το μωρό που κυοφορεί και για την οικογένεια που πάει να δημιουργήσει. Αυτό αργότερα μεταφράζεται σε μεγαλύτερη ευαισθησία και πληρέστερη φροντίδα της μητέρας προς το παιδί.

• · Κατά την περίοδο του τοκετού, είναι σημαντική η εμπλοκή του πατέρα στην όλη διαδικασία, τόσο για τον ίδιο, για να γίνει κοινωνός της μυσταγωγίας της γέννησης, όσο και για τη μητέρα, για να βιώσει τη φροντίδα και το ενδιαφέρον του συντρόφου της σε μία από τις πιο σημαντικές στιγμές της κοινής ζωής τους. Τότε που οι δυο γίνονται τρεις.

• · Μετά τη γέννηση, η εμπλοκή του πατέρα στη διαπαιδαγώγηση του παιδιού έχει φανεί ότι διευκολύνει την ανάπτυξή του ποικιλοτρόπως: διευρύνοντας το ρεπερτόριο συμπεριφορών και αναπτύσσοντας την κοινωνικότητα του παιδιού, ενθαρρύνοντάς το να  διερευνεί τα όριά του και να εμπιστεύεται περισσότερο τον εαυτό του (βιολογικά και κοινωνικά), μαθαίνοντάς το τις κοινωνικές αξίες, την έννοια του καθήκοντος και της δικαιοσύνης, εμπλουτίζοντας το λεξιλόγιό του με νέες σύνθετες λέξεις, ορισμούς κ.λπ., ανάλογα πάντοτε με τις ιδιαιτερότητες κάθε πατέρα. Ο πατέρας μπορεί να εμπλακεί με το παιδί του άμεσα με όποιον τρόπο νιώθει αυτός άνετα: το παιχνίδι, το τάισμα, η κουβέντα, η ανάγνωση ιστοριών, η βοήθεια στην προετοιμασία του παιδιού για το σχολείο, αλλά και η βοήθεια στις δουλειές του σπιτιού, ώστε να έχει και η μητέρα χρόνο για το παιδί και να κάνει λιγότερο πιεστική την καθημερινότητά της, αποτελούν πολύτιμη συνεισφορά. Ένας άλλος τρόπος διευκόλυνσης της ανάπτυξης του παιδιού, και για πολλούς ο πιο σημαντικός, είναι μέσω της μίμησης. Τα παιδιά αντιγράφουν σαν σφουγγάρια συμπεριφορές από τους γονείς τους. Η εικόνα ενός πατέρα που διαθέτει χρόνο για τον εαυτό του και την οικογένειά του, που εκφράζει τα συναισθήματά του, που είναι υπεύθυνος, που φροντίζει τον  εαυτό του και τη σύντροφό του δίνουν στο παιδί πολύ ισχυρά και ανθεκτικά στον χρόνο μηνύματα διαπαιδαγώγησης.